Grzegorz Sztabiński 

Bilder von Rita Ernst / 2009

Über die Rolle geometrischer Abstraktion in der Kunst des 20. Jahrhunderts sind in den 20er Jahren wesentlichste Deutungen hervorgebracht worden. Piet Mondrian wies daraufhin, sie könne einen Weg zur allgemeinen und universellen Darstellung der Daseinsgrundsätze darstellen. Kazimir Malewitsch behauptete, sie ermöglicht es, sich von der „Welt als Wille und Vorstellung” zu befreien, so daß wir das Gegenstandslose zu empfinden vermögen. Władysław Strzemiński zeigte dagegen, welche analytischen Möglichkeiten, die einfachen geometrischen Elementen bieten, sowie die Chance, das Bild, aufgefaßt als ein autonomes Ganzes, zu reflektieren. Man verwarf dagegen die Möglichkeit, Quadrate, Dreiecke und Linien dekorativ zu verwenden und aus ihnen ein Gefüge aufzubauen, das mehr oder weniger Verzierungen ähneln würde. Diese Meinungen blieben in verschiedenen Varianten das ganze Jahrhundert erhalten. Sie wurden ergänzt, zum Teil modifiziert, man versuchte, die Überlegenheit einer von ihnen zu beweisen, aber im Grunde genommen gelang es keinem Künstler, über sie hinauszugehen. Es gab dabei Zeiten, in denen geometrische Elemente in der Kunst hoch im Kurs standen, und auch solche, in denen sie aus der Mode waren. Die Tendenz, den Sinn der Abstraktion endgültig in Frage zu stellen, erreichte zuletzt ihren Höhepunkt an der Wende von den 70er zu den 80er Jahren. Die Welle des Postmodernismus und die mit ihm zusammenhängende Rückkehr zur gegenständlichen Kunst waren nicht zuletzt Ausdruck einer Abneigung gegenüber der abstrakten Kunst. Daher ist bemerkenswert, daß einige Künstler, deren Debüt in diese Zeit fällt, sich doch entschlossen haben, die Fragen zur Geometrie in der Kunst aufzugreifen.

Eine der interessanten Malerinnen, die zu dieser Zeit sich zu Wort meldeten, ist Rita Ernst. Sie lebt in der Schweiz und in Italien. In beiden Ländern gibt es keine besonders starken Traditionen der geometrischen Abstraktion. Ihr Entschluß, sich gerade mit dieser Kunst zu befassen, zeugt von der Unabhängigkeit des Denkens der Künstlerin und ihrer selbständigen Suche nach einem eigenen künstlerischen Weg. Seit zwanzig Jahren erarbeitet sie malerische Systeme, die in der Fläche ihren Ausgangspunkt haben und sich räumlich entfalten. Die Moden läßt sie außer Acht: zunächst den brutalen Expressionismus in der Art von Neuen Wilden, dann die Hinwendung zu Objekten und Installationen. Sie bleibt der Malerei treu und sucht, Harmonie durch Rhythmus zu erreichen. Trotzdem (oder gerade wegen ihrer Eigenartigkeit und Andersartigkeit) zieht sie die Aufmerksamkeit der Kunstkritiker auf sich. Dies bezeugen ihre Einzelausstellungen sowie ihre Teilnahme an den internationalen Präsentationen konkreter Kunst.

Aus welchen Gründen fühlt sich Rita Ernst veranlaßt, sich der geometrischen Abstraktion zu widmen? Welche Argumente für die Aktualität dieser Art von Kunst kann man in ihrer Arbeiten finden? Neulich konnte man die Bilder der Künstlerin in der Galerie 216 sehen, die unter der Schirmherrschaft der Strzeminski-Akademie- der-Schönen-Künste von Prof. Andrzej Gieraga geleitet wird. Zugleich gibt es ein Buch von Sabine Weder Arlitt, erschienen 1996 in Zürich, das sich mit dem Schaffen von Rita Ernst befaßt. Die ausgestellte Auswahl der Bilder konnte man also vor dem breiteren Hintergrund des bisherigen künstlerischen Weges von Rita Ernst betrachten.

Das Bemerkenswerte am Schaffen der Schweizer Malerin, auch wenn man sich mit ihm nur flüchtig vertraut macht, ist die Askese der Formen und die Fülle der Farben. Die klassischen Vertreter der geometrischen Abstraktion waren gewöhnlich auf den beiden Ebenen eher enthaltsam. Damit hoben sie den rationellen Charakter ihrer Kunst hervor, die aus einer durchdachten, ausgewogenen und begründeten Verwendung aller Ausdrucksmittel resultierte. Die Bilder von Rita Ernst machen den Eindruck, als wären sie durchdacht und spontan zugleich. In dieser Hinsicht erinnern sie an die letzten, in den USA entstandenen Bilder Piet Mondrians. Das Rationale bezieht sich hier vor allem auf die beschränkte Anzahl verwendeter Formen zusammen, die sich zu einer wohldurchdachten kompositorischen Struktur zusammenfügen. Der Ausgangspunkt ist meistens ein Gefüge von Quadraten sowie horizontalen und vertikalen Linien. Die Künstlerin beginnt ihre Arbeit mit den Zeichnungen auf Millimeterpapier. Dieses Netz gibt ihr die Möglichkeit, die Elemente präzise zu verteilen, ihre Größe und Grundsätze der Komposition auszurechnen und zu korrigieren. Auf diese Weise entstehen oft zahlreiche Kompositionsvarianten, in denen die einzelnen Elemente jeweils verschoben, vergrößert oder zusammengefügt werden. Auf großen Bögen von Millimeterpapier werden Strukturen gezeichnet, die aus ähnlichen, aber innerhalb von den Quadraten verschieden verteilten, Formen bestehen. Diese Analogien der Formen bewirken, daß man geneigt ist, die einzelne Lösungen zusammenzustellen und zu vergleichen. Rita Ernst schlägt vor, diese Vergleiche entweder auf der rein mentalen Ebene vorzunehmen oder durch Betrachtung eines neuen Ganzes, zu dem sie die einzelnen Modulen zusammenfügt. Daher konnten ihre Bilder auf zweierlei Weise wirken: als selbständige Bildflächen oder innerhalb von verschiedenen Gefügen, die sich aus dem Aufbau der Ausstellung ergeben. Dann entsteht eine neue, höhere Ebene der Komposition. Sie beschränkt sich nicht auf die von der Künstlerin bestimmte Fläche von Leinwand oder Papier, sondern sie hängt von den jeweils unterschiedlichen und zufälligen Eigenheiten der Wände in der Galerie ab. Daher ermöglicht es jede Ausstellung, die fertigen Bilder anders zu betrachten, ja, sie bietet eine Chance, sie anders zusammenzustellen und damit neue, bis dahin nie in Betracht gezogene, Begegnungen und Verbindungen zuwege zu bringen.

Betrachtet man die Formen und deren Fügungen in den Bildern von Rita Ernst, so stellt sich heraus, daß ihr Schaffen einerseits den Charakter eines Systems, ja einer Struktur hat, andererseits aber offen für das Unvorhersehbare bleibt. Die Gleichmäßigkeit und die von Anfang an bestimmte Ordnung betreffen die Art und Weise, wie die Elemente innerhalb von einzelnen Bildern verwendet werden. Die möglichen Veränderungen des Gefüges und Verschiebungen beziehen sich auf oben – unten, rechts – links, Figur – Hintergrund usw. Ein Ganzes von mehreren Bildern stellt dagegen keine derartigen Regeln dar. Es läßt sich nicht auf die vorhersehbaren Zusammenstellungen reduzieren, sondern setzt unbekannte Möglichkeiten voraus.

Diese Offenheit wird bereits durch das Realisieren einzelner Bilder angekündigt: durch die systemlose Verwendung von Farben. Im Gegensatz zu vielen Vertretern von geometrischer Abstraktion hat Rita Ernst keinen festgelegten Katalog ihrer Farben. Das Kolorit ihrer Bilder drückt die momentane Faszination, die Emotionen aus. Die Künstlerin unterscheidet die Farben der Traurigkeit und die der Freude. Sie beobachtet ebenfalls aufmerksam, wie die Farben in der Natur aufeinandertreffen. Die Natur stimuliert sie, besonders die italienischen Landschaften. Manchmal greift sie in ihren Farbenzusammensetzung auf die Werke alter Meister zurück. So taucht in ihren Bildern das Gold auf, das in der Mittelaltermalerei oft als Farbe des Himmels erscheint.

Das Schaffen von Rita Ernst verbindet Rationalität und Kombinatorik mit der Expressivität. Dabei ist für die Künstlerin bezeichnend, daß sie bestimmte Vorgänge ritualisiert.Die Bilderreihen wachsen allmählich an, sie entwickeln sich als ein Ausdruck von zusammenhängenden gedanklichen und emotionalen Zyklen. Die Atmosphäre der Konzentration überträgt sich zum Teil auf die Ausstellungen. Zuweilen fungieren die ausgestellten Bilder als abgeschlossene Einheiten. Aber die Künstlerin schätzt besonders solche Ausstellungen (wie z.B. die neueste in Erfurt), in denen die Kontinuität einer Bilderreihe deutlich zum Ausdruck kommt und der rituelle Charakter ihres Schaffens hervorgehoben wird. 

Erschienen in KALEJDOSKOP Nr. 2, 1999

Grzegorz Sztabiński *9. April 1946, †13. November 2020 in Łódź, Professor für Kunstgeschichte an der Universität von Łódź, Künstler

Obrazy Rity Ernst / 2009

Główne stanowiska dotyczące roli abstrakcji geometrycznej w sztuce XX wieku zostały zarysowane w latach dwudziestych. Piet Mondrian wskazywał, że może ona stanowić drogę ku uogólnionemu, uniwersalnemu ujęciu zasad bytu. Kazimierz Malewicz dowodził, że pozwala wyzwolić się od „świata woli i wyobrażenia” wznosząc nas ku odczuciu bezprzedmiotowości. Władysław Strzemiński natomiast ukazywał możliwości analityczne prostych elementów geometrycznych, szansę refleksji nad autonomicznie pojętym obrazem. Odrzucano natomiast użycie dekoracyjne kwadratów, trójkątów i linii, budowanie z nich czysto estetycznych układów o charakterze bardziej lub mniej zbliżonym do ornamentów. Stanowiska te przetrwały w różnych odmianach przez całe nasze stulecie. Uzupełniano je, częściowo modyfikowano, próbowano wykazać wyższą wartość któregoś z nich, jednak zasadniczo nie udało się żadnemu artyście wyjść poza nie. Były przy tym okresy wzrostu zainteresowania geometryzmem w sztuce i czasy zaniku jego popularności. W ostatnim czasie moment wyraźnego zakwestionowania sensu abstrakcji przypadł na przełom lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Fala postmodernizmu i związany z nią powrót do figuracji stwarzały szczególnie niesprzyjający klimat artystyczny dla uprawiania abstrakcji. Dlatego godny uwagi jest fakt, że niektórzy artyści debiutujący w tym okresie decydowali się jednak na podjęcie pytań o geometrię w sztuce.

Jedną z interesujących malarek, która zaznaczyła w tym zakresie swą obecność na europejskiej scenie jest Rita Ernst. Mieszka w Szwajcarii i we Włoszech. W obu tych krajach tradycje abstrakcji geometrycznej nie są specjalnie silne. Decyzja o zajęciu się tą sztuką świadczy więc o niezależności myślenia i własnym poszukiwaniu drogi twórczej przez artystkę. Od dwudziestu lat opracowuje ona systemy malarskie wychodząc od płaszczyzny ku przestrzeni. Wbrew modzie na brutalny ekspresjonizm typu Neue Wilde Malerei, a potem zainteresowaniu obiektem i instalacjami, pozostaje wierna malarstwu — poprzez rytm zmierza ku harmonii. Pomimo to (a może właśnie ze względu na swoistość, odmienność twórczości), zwraca ona uwagę przedstawicieli świata sztuki. Świadczą o tym jej wystawy indywidualne i udział w międzynarodowych przeglądach sztuki konkretnej.Jakie motywy mogą skłaniać Ritę Ernst do uprawiania abstrakcji geometrycznej? Jakich argumentów na rzecz aktualności tego typu sztuki dostarczają jej prace? Niedawno w Galerii 261, działającej pod kierunkiem prof. Andrzeja Gieragi przy Akademii Sztuk Pięknych im. W. Strzemińskiego w Łodzi, można było oglądać prace artystki. Jednocześnie zaś udostępniona została wydana w 1996 roku w Zürichu książka Sabine Weder Arlitt o jej twórczości. Prezentowany wybór obrazów można więc było ujmować na szerszym tle dotychczasowej drogi twórczej Rity Ernst.

Tym, co zwraca uwagę, nawet przy pobieźnym zapoznaniu się z dorobkiem Szwajcarskiej malarki, jest asceza kształtów i bogactwo barw. Klasyczni przedstawiciele abstrakcji geometrycznej łączyli zwykle powściągliwość w obu tych zakresach. Podkreślali w ten sposób racjonalny charakter swej twórczości — świadome, wyważone, uzasadnione stosowanie wszystkich środków plastycznych. Natomiast prace Rity Ernst sprawiają wrażenie jednocześnie przemyślanych i żywiołowych. Przypominają pod tym względem ostatnie, wykonane w Stanach Zjednoczonych obrazy Pieta Mondriana. Składnik refleksyjności związany jest przede wszystkim z ograniczoną ilością używanych kształtów i ich bardzo przemyślanym układem kompozycyjnym. Punktem wyjścia jest zwykle system kwadratów oraz linii horyzontalnych i wertykalnych. Artystka rozpoczyna pracę od rysunków wykonywanych na papierze milimetrowym. Siatka ta stwarza jej okazję precyzyjnego rozmieszczenia elementów, wyliczenia i korygowania ich wielkości oraz zasad ułożenia. Często powstają w ten sposób liczne wersje kompozycyjne, gdzie elementy są przesuwane, powiększane, łączone. Na dużych arkuszach papieru milimetrowego rysowane są struktury składające się z podobnych kształtów, różnie umieszczonych w kolejnych kwadratach. Te analogie form prowokują do zestawienia poszczególnych rozwiązań, porównywania ich. Rita Ernst proponuje wykonywanie tych czynności albo czysto mentalnie, albo poprzez fizyczne łączenie w całość kolejnych modułów. W związku z tym jej prace mogą funkcjonować albo samodzielnie, jako niezależne płaszczyzny, albo w różnych zestawieniach tworzonych na ścianie podczas aranżacji wystaw. Powstaje wtedy nowy, wyższy poziom kompozycji. Nie zachodzi on już na określonej z góry, wybranej przez artystkę, płaszczyźnie papieru czy płótna, a na nieprzewidzialnych, w znaczącym stopniu przypadkowych powierzchniach ścian galerii. Ich rozmiary i kształty są różne. W związku z tym każda wystawa jest nowym spojrzeniem na wykonane obrazy, szansą innej ich aranżacji, która doprowadzić może do spotkań i połączeń dotąd nie branych pod uwagę.

Twórczość Rity Ernst, jeśli chodzi o kształty i ich układy, ma więc z jednej strony charakter systemowo-strukturalny, z drugiej zaś otwarta jest na to, co nieprzewidziane. Regularność, ustalony z góry porządek, dotyczą sposobu użycia elementów wewnątrz poszczególnych obrazów. Wykorzystywane są tu możliwošei przekształceń układu i przesunięć typu góra-dół, prawa-lewa strona, figuratło, itp. Natomiast seria prac jako całość nie ogranicza się do ukazywania reguł. Nie daje się sprowadzić do przewidzianych zestawień, a zakłada nieznane możliwości.

Ta otwartość znajduje już swą zapowiedź w sferze realizacji poszczególnych obrazów poprzez niesystemowe użycie barw. W przeciwieństwie do wielu przedstawicieli abstrakcji geometrycznej Rita Ernst nie ma ich ustalonego katalogu. Kolorystyka jej prac stanowi wyraz chwilowej fascynacji, emocji. Rozróżnia w związku z tym barwy smutku i radości. Obserwuje też uważnie spotkania kolorów w naturze. Przyroda stymuluje ją. Szczególnie dotyczy to pejzaży włoskich. Czasami jednak zestawienia barw wywodzi z zainteresowania oglądanymi dziełami dawnych mistrzów. W taki sposób w jej obrazach pojawił się kolor złoty, często występujący jako barwa nieba w malarstwie średniowiecznym.

Twórczość Rity Ernst łączy racjonalność i kombinatorykę z potrzebą ekspresji. Charakterystyczna jest przy tym dla niej swoista rytualizacja działań. Artystka podkreśla, że pracuje w dużym skupieniu, w izolacji od spraw codziennych. Nie może, na przykład, dzielić czasu na malowanie i pisanie listów czy zajmowanie się sprawami praktycznymi. Serie prac stopniowo narastają, rozwijają się jako wyraz ciągów myślowo-emocjonalnych. Ta atmosfera koncentracji przenosi się w znacznym stopniu także na wystawy. Czasami obrazy prezentowane są na nich jako pojedyncze całości, jednostki. Artystka jednak szczególnie ceni te pokazy (np. ostatnio w Erfurcie), gdzie wyraźnie pokazana jest ciągłość serii, a rytualny charakter pracy twórczej bardziej uwidoczniony.

Opublikowane w KALEJDOSKOP nr 2, 1999

Grzegorz Sztabiński *9 kwietnia 1946, †13 listopada 2020 w Łodzi, profesora zwyczajnego w Katedrze Historii Sztuki Uniwersytetu Łódzkiego, artysta